Ο πλόιμος στρατός

 ΤΟ ΝΑΥΤΙΚΟ  ΣΤΑ ΧΡΟΝΙΑ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ

του Ηλία Μεταξά*

Βυζαντινός Δρόμων

 Στους Βυζαντινούς χρόνους το Ναυτικό ωνομάζετο “ΒΑΣΙΛΙΚΟΝ  ΠΛΩΙΜΟΝ” (ή Πλόϊμον με όμικρον), ακόμη  και “ΠΛΩΙΜΟΣ   ΣΤΡΑΤΟΣ”. Ο Γενικός Αρχηγός του αρχικώς είχε τον τίτλο “Στρατηγός των Καραβησιάνων” ενώ μετέπειτα ελέγετο “Δρουγγάριος των Πλωίμων”. Αυτός διοικούσε τον “Στόλο της Πρωτευούσης” ο οποίος αποτελείτο από διάφορες “Μοίρες” με την ίδια οργάνωση. Ο Ανώτερος  Επιτελικός  Αξιωματούχος  του Θεματικού Στρατού, του Βασιλικού ή του Θεματικού Πλωίμου εκαλείτο “Κόμης της Εταιρείας”.

Ο Διοικητής Μοίρας η οποία αποτελείτο από 3-5 Δρόμωνες έφερε τον τίτλο του “Κόμητος” ή του “Δρουγγαροκόμητος”. Μάλλον θα ήταν κάτι αντίστοιχο με τον σημερινό Υποναύαρχο, ηγήτωρ με  ευρείες δυνατότητες  να διοικεί, να  μεριμνά  και να επιλύει όλα τα ζητήματα εκδίδοντας  τις σχετικές διαταγές. Θα τελούσε  μόνον υπό τις διαταγές  του Δρουγγαρίου του Βασιλικού ή του Θεματικού Πλωίμου, δηλαδή του Αρχηγού  Στόλου όπως θα λέγαμε σήμερα.

Ο ανώνυμος συγγραφεύς του 14ου αιώνος μας πληροφορεί  στην  πραγματεία του “Περί Οφφικίων” ότι  ο αρχαιότερος των Κομήτων εκαλείτο “Πρωτοκόμης”: “ Των εν τω Βασιλικώ Στόλω  πάντων Κομήτων  πρώτος ”. Δυστυχώς,  μετά τον 13ον αιώνα ο Στόλος  έπαυσε να θεωρείται αξιόμαχος  ο δε  Πρωτοκόμης, παρά το σημαντικό του αξίωμα, στην  Αυλική ιεραρχία των Παλαιολόγων  έφθασε να κατέχει μία από  τις  τελευταίες θέσεις, την 75η, ούτε έφερε “Δικανίκιον”.   

Μια άλλη πολύ αξιόπιστη πηγή, η “Μεγάλη  Στρατιωτική και Ναυτική Εγκυκλοπαίδεια” εκδόσεως 1927,   αναγράφει μία διαφορετική  βαθμολογική  ιεραρχία. Ο Αρχιναύαρχος στο Βυζαντινό Ναυτικό ελέγετο “Μέγας Δούξ” ή “Μεγαδούκας’” είχε δε υπό τας  διαταγάς του τον “Μέγαν Δρουγγάριον” του Στόλου, τον “Αμηράλιον”, τον “Πρωτοκόμητα”, τους “Δρουγγάριους” και τους “Κόμητας”.  

Επανερχόμενοι στο Ναυτικό της Αυτοκρατορίας, ο Λέων Γ΄ο ΙΣΑΥΡΟΣ (717-741) δια να αντιμετωπίσει τους Άραβες προέβη σε επαναστατικές, δια την εποχή, αναδιαρθρώσεις και αποκέντρωση των μονάδων. Τοιουτοτρόπως  από το πρώτο ήμισυ του 8ου μ.Χ. αιώνος και έως  το τέλος του 11ου μ.Χ. ο Βυζαντινός  Στόλος  διεκρίνετο σε τρείς κατηγορίες.

Χελάνδιον

Μεταξύ των ετών 800-900 μ.Χ. διέθετε τα καλλίτερα πλοία της εποχής, τους καταπληκτικούς Δρόμωνες, οι οποίοι είχαν 100-150 κουπιά και επέβαιναν 50-70 Ναυβάτες Πολεμιστές. Αυτοί ήσαν τα κυρίαρχα πολεμικά πλοία της Μεσογείου επί πολλούς αιώνες. Υπήρχε και ο τύπος του “Ελάσσονος  Δρόμωνος” με 50 κουπιά μόνον. Ήταν ταχύτατος και εχρησιμοποιείτο ως “Καταδρομικόν” ή “Απόστολον” πλοίον. Όμως αναφέρονται και άλλοι τύποι Δρομώνων, όπως ο Πάμφυλος, η Γαλέα και το Χελάνδιον. Τα ακριβή χαρακτηριστικά αυτών, παραμένουν ένα πρόβλημα διά τους αρχαιολόγους έως σήμερα.

Απεικόνιση ναυμαχίας σε μικρογραφία βυζαντινού χειριγράφου

Οι Ηγεμόνες της Εσπερίας επί αιώνες εθαύμαζαν τα Ελληνικά επιτεύγματα, αλλά δεν κατάφερναν να τα μιμηθούν. Μόνον ο Πάπας ΙΩΑΝΝΗΣ 8ος (872-882) το 877 μ.Χ. εναυπήγησε στην CIVITTΑ-VECCHIA κάποιους Δρόμωνες, κατ’ απομίμηση των Βυζαντινών. Οι ιστορικοί VELUDO και CASONI μαρτυρούν ότι η αντιγραφή τους ήταν τόσο πιστή, ώστε ακόμη και οι ονομασίες τους αντεγράφησαν. Είχαμε δηλαδή τα Ιταλοποιημένα Dromoni, Galee και Chelandia. Η περιγραφή αυτών από τους ως άνω ιστορικούς ταιριάζει απολύτως στον Δρόμωνα. Ευλόγως προκύπτει το ερώτημα. Από τον Δρόμωνα προήλθε αργότερα και η  περίφημη Bενετική  Γαλέρα;  Άγνωστον.

Οι τρεις κατηγορίες των Βυζαντινών Στόλων που  προαναφέραμε  ήσαν  οι  εξής:

1) Ο Κεντρικός Στόλος, ο  οποίος απετελείτο από βαρέα πλοία, τους Δρόμωνες, και ανελάμβανε τις μακρινές  επιχειρήσεις. Σήμερα θα τον λέγαμε Μητροπολιτικό Στόλο Ανοικτής Θαλάσσης. Δηλαδή ίσως κάτι παρόμοιο  με αυτό  που ονομάζουμε “Task Force”.

Διαβάστε επίσης:  MS Gripsholm. Το σιωπηλό ταξίδι της γνώσης τον Φεβρουάριο του 1946.

2) Ο Επαρχιακός  Στόλος, ο οποίος απηρτίζετο  από  ελαφρές  μονάδες, δηλαδή  τους μικρούς  Δρόμωνες ή  Χελάνδια και  τις Γαλέες  ή Μονήρια. Υπήγετο διοικητικώς στην δική του Επαρχία, αλλά  συνετηρείτο από το Θησαυροφυλάκιο της Κωνσταντινουπόλεως. Είχε ως  αποστολή του την παράκτια άμυνα της  Επαρχίας του. Εφ’ όσον προέκυπτε κίνδυνος σε  άλλες περιοχές έσπευδε προς ενίσχυση διότι είχε την δυνατότητα να δράσει και επιθετικώς.

3) Ο  Θεματικός Στόλος, ο  οποίος  συνεκροτείτο  μόνον στα Ναυτικά θέματα  και συνετηρείτο  από αυτά. Είχε  πλοία όλων  των ειδών και  προστάτευε  μόνον τα δικά του παράλια. Ήταν ένας ολοκληρωμένος  Στόλος, αλλά εντελώς  αυτόνομος  από εκείνον  της Βασιλεύουσας.

Εκτόξευση υγρού πυρός, Codex Skylitzes
Matritensis, Bibliteca Nacional de Madrid

Οι Μεσαιωνικοί πρόγονοι μας κατεναυμάχησαν όλους τους εχθρούς οι οποίοι απετέλεσαν απειλή δια τις  εμπορικές θαλάσσιες οδούς  της Αυτοκρατορίας, Άραβες, Τούρκους, Πειρατές κ.α. Το  μυστικό  τους  όπλο  το Υγρόν Πυρ, το  οποίον  εξεσφενδόνιζαν με  σίφωνα  ή  καταπέλτη, ήταν  ο  καταλυτικός  παράγων  της  νίκης.

To Υγρόν Πύρ είχε και  άλλες ονομασίες  όπως : Ελληνικόν, Ρωμαϊκόν, Μηδικόν, Θαλάσσιον, Σκευαστόν. Στα Λατινικά  το  έλεγαν : Graecus,  Liquidus,  Humidus,  Factitius,  Ignis  Marinus,  Olivum, Incendiarium. Oι Φράγκοι το έλεγαν στα Γαλλικά “Feu Grec” ή “Feu Gregois”. Aποδίδεται στον Έλληνα Μηχανικό ΚΑΛΛΙΝΙΚΟ (7ος αιών π.Χ.) από την Ηλιούπολη της Συρίας, το  σημερινό  BAALBECK.

Μία άλλη  πηγή μας λέει ότι  το  516 μ.Χ. ο Στόλος του Βυζαντινού Αυτοκράτορος ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ Α΄(491-518 μ.Χ.) με επί κεφαλής τον Στρατηγό ΜΑΡΙΝΟ κατεναυμάχησε τον Στόλο του επαναστάτου Βυζαντινού  Στρατηγού ΒΙΤΑΛΙΑΝΟΥ. Τα Πυρφόρα πλοία ήσαν εφοδιασμένα με την εμπρηστική συσκευασία την οποίαν είχεν επινοήσει ο Αθηναίος  φυσικός ΠΡΟΚΛΟΣ (410-485 μ.Χ.).  

Κωπήλατα βυζαντινά πλοία

Όμως  δύο  εκ  των  πλέον  θαυμαζομένων  Αυτοκρατόρων  ευθύνονται  διά  την  φθίνουσα πορεία  του “Βασιλικού Πλωίμου”. Ο Λέων 6ος ο Σοφός (886-12 μ.Χ.) και ο Κωνσταντίνος ο 7ος  ο Πορφυρογέννητος (913-959 μ.Χ.). Του έδωσαν αμυντικό προσανατολισμό  και  έτσι  προδιέγραψαν την  παρακμή  του. Έκτοτε  οι Αυτοκράτορες  αιτούσαν  την βοήθεια των Στόλων των  διαφόρων Ιταλικών Ναυτικών πόλεων, κυριώτερες των οποίων ήσαν : Βενετία, Γένουα, Πίζα και Αμάλφι. Το έγκλημα άρχισε από τον ένδοξο Βασίλειο 2ο τον Βουλγαροκτόνο (963-1025 μ.Χ.), ο οποίος το 1005 παρεχώρησε τα πρώτα εμπορικά προνόμια στους Ιταλούς. Ο Αλέξιος Α΄ ΚΟΜΝΗΝΟΣ (1081-1118) ενοποίησε ότι είχε απομείνει από τους τρεις προαναφερ- θέντας Στόλους. Το έγκλημα επαγιώθη από τον Ανδρόνικο 2ο ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΟ (1281-1318 μ.Χ.), ο οποίος διεκρίνετο μάλιστα διά την παιδείαν του. Εθεώρησε το Βασιλικόν Πλωιμον ως  περιττόν  έξοδο και  το  διέλυσε. Εκράτησε  μόνον 20 πλοία. Έτσι η Θαλασσία Άμυνα και το Εμπόριο έπεσαν εξ ολοκλήρου σε Ιταλικά χέρια.

Μετά από 1,5 περίπου αιώνα ο Εθνομάρτυς Κωνσταντίνος 11oς ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΟΣ (1405-53), ανέμενε  επί ματαίω τα ξένα καράβια να διασπάσουν τον αποκλεισμό των Οθωμανών και να  φέρουν  βοήθεια  στην Βασιλεύουσα.

ΠΗΓΗ: https://www.navalhistory.gr/

……………………………..

Ο Ηλίας Μεταξάς είναι συνταξιούχος Οικονομικός Αξιωματικός Ε.Ν. και καταξιωμένος ερευνητής της ναυτικής ιστορίας. Το άρθρο αποτελεί απόσπασμα μιας γενικότερης μελέτης του συγγραφέα με τον τίτλο «ΝΑΥΤΙΚΟΙ  ΒΑΘΜΟΙ  ΚΑΙ  ΣΤΟΛΕΣ,  ΙΣΤΟΡΙΑ  ΚΑΙ  ΠΑΡΑΔΟΣΗ».