Υποπτέραρχος ε.α. Ανδρέας Στραβοπόδης [συνέντευξη]

Η ΑΠΟΣΤΟΛΗ «ΝΙΚΗ», ΚΥΠΡΟΣ 1974

Οι Έλληνες πιλότοι της αποστολής «ΝΙΚΗ» έγραψαν μία λαμπρή σελίδα στην ιστορία της Πολεμικής Αεροπορίας, πραγματοποιώντας μια επιχείρηση εξαιρετικά υψηλού κινδύνου με θάρρος, επαγγελματισμό και αίσθημα καθήκοντος.

Τα γεγονότα της Κύπρου το 1974 αποτελούν ένα σημαντικό κεφάλαιο της σύγχρονης ελληνικής και κυπριακής ιστορίας και εξακολουθούν να αποτελούν αντικείμενο ιστορικής μελέτης και προβληματισμού. Η ουσιαστική ενασχόληση με τις συνθήκες, τα αίτια και τις εξελίξεις που τα διαμόρφωσαν συμβάλλει στην κατανόηση της συγκεκριμένης ιστορικής περιόδου και ευρύτερα σημαντικών πτυχών της σύγχρονης ιστορίας. Παράλληλα, αναδεικνύει τη σημασία της ειρήνης, της δημοκρατίας και του σεβασμού του διεθνούς δικαίου, ενώ ενισχύει τη διατήρηση της ιστορικής μνήμης ως πολύτιμου στοιχείου γνώσης, προβληματισμού και μάθησης για τις νεότερες γενιές.

Στο πλαίσιο της διερεύνησης των γεγονότων του 1974, ο Όμιλος Δημοσιογραφίας και Φωτογραφίας, του 3ου Γυμνασίου Γλυφάδας, είχε την τιμή να φιλοξενήσει τον υποπτέραρχο ε.α. Ανδρέα Στραβοπόδη, έναν από τους πιλότους που συμμετείχαν στην ιστορική αποστολή «ΝΙΚΗ». Η επιχείρηση πραγματοποιήθηκε τη νύχτα της 21ης προς 22α Ιουλίου 1974, όταν πληρώματα της Πολεμικής Αεροπορίας ανέλαβαν, υπό εξαιρετικά δύσκολες και επικίνδυνες συνθήκες, τη μεταφορά Ελλήνων καταδρομέων και πολεμικού υλικού στην Κύπρο για την ενίσχυση της άμυνας του νησιού.

Η επιχείρηση αυτή, η οποία έχει χαρακτηριστεί ως αποστολή εξαιρετικά υψηλού κινδύνου, συνέβαλε καθοριστικά στην ενίσχυση της άμυνας της Λευκωσίας ώστε η πρωτεύουσα της Κύπρου να παραμείνει ελεύθερη. 

Μέσα από την προσωπική του μαρτυρία φωτίζονται σημαντικές πτυχές μιας από τις πλέον συγκλονιστικές σελίδες της σύγχρονης ελληνικής και κυπριακής ιστορίας.

-Γιατί επιλέξατε να γίνετε αεροπόρος;

Όταν ήμουν 15 ετών, τον Αύγουστο του 1953, ήταν η χρονιά που έγινε ο μεγάλος σεισμός που ισοπέδωσε τη Ζάκυνθο, την Κεφαλονιά και την Ιθάκη. Θυμάμαι να έρχονται αεροπλάνα και ελικόπτερα για να μας ρίχνουν τρόφιμα, για την ακρίβεια αλεύρι και νερό. Ενθουσιάστηκα και σκέφτηκα να γίνω αεροπόρος. Επιπλέον οι αεροπόροι εθεωρούντο ότι ήτο ημίθεοι, ήρωες και άνθρωποι, που δεν καταλαβαίνουν εμπόδια λόγω των ελιγμών που έκαναν με το αεροπλάνο.

-Πως ήταν η εμπειρία σας από την πρώτη σας πτήση;

Η πρώτη μου εμπειρία όταν έγινα αξιωματικός, έγινε στις 15 Αυγούστου 1961, δύο μήνες αφότου τελείωσα τη σχολή. Τέσσερα αεροσκάφη σε ένα από αυτά ήμουν κυβερνήτης, διαταχθήκαμε να ρίξουμε το στεφάνι στην Τήνο στην επέτειο του τορπιλισμού της Έλλης το 1940 και το έριξα εγώ ως ο νεώτερος του σχηματισμού προς τιμή των νεκρών, όπως δεν ξεχνιέται και η προσγείωση στο αεροδρόμιο της Λευκωσίας το 1974.

-Που βρισκόσασταν όταν έγινε η εισβολή στην Κύπρο; 

Η αεροπορία ήταν σε κινητοποίηση λόγω των γεγονότων που είχαν προηγηθεί της εισβολής. 

Βρισκόμουν στη Λάρισα, ήταν βράδυ, όταν διατάχθηκε η μονάδα μου με τα μεταγωγικά αεροσκάφη να απογειωθεί με κατεύθυνση τη Κρήτη (αεροδρόμιο Σούδας) για άγνωστη αποστολή. 

-Όταν πληροφορηθήκατε ότι ξεκινά η εισβολή, τι νιώσατε;

Όταν μάθαμε ότι θα πάμε στην Κύπρο αναζητήσαμε να βρούμε χάρτες και άλλα εφόδια που έπρεπε να πάρουμε μαζί μας, διότι τα μεταγωγικά αεροπλάνα τα NORATLAS (αστέρι του βορρά) τα οποία  δεν διαθέτουν ραντάρ, τα μάτια του αεροπλάνου και η κατεύθυνσή τους έπρεπε να γίνει από τους χειριστές τους. Αισθανθήκαμε υπερηφάνεια, καθώς και να κάνουμε την πτήση όσο γίνεται ασφαλέστερη. Να μεταφέρουμε τους 500 καταδρομείς μαζί με πυρομαχικά και όπλα στη Λευκωσία. 

-Ποια τα συναισθήματά σας όταν μάθατε ότι έπρεπε να πετάξετε για μια τόσο δύσκολη αποστολή;

Οι στρατιωτικοί, ανεξαρτήτου βαθμού, όταν παίρνουν μια εντολή κοιτάνε να την εκτελέσουν. Αισθανθήκαμε υπερηφάνεια, δείξαμε ψυχραιμία και αυτοπεποίθηση ότι θα πετύχει αυτή η δύσκολη αποστολή. Και με χαρά ξεκινήσαμε!

-Πριν απογειωθείτε για την αποστολή σας, ποια σκέψη πέρασε από το μυαλό σας; Υπήρξε κάτι ή κάποιο πρόσωπο που σκεφτήκατε ιδιαίτερα;

Το οικογενειακό περιβάλλον που ανθρώπινα γεννά συναισθήματα σε μένα δεν υπήρξε, αφού δεν είχα εν ζωή τους γονείς μου και ήμουν ελεύθερος και η αδελφή μου ήταν παντρεμένη στη Ζάκυνθο. 

Εκείνο που έχει ιδιαίτερη σημασία είναι πως αισθανόντουσαν οι μανάδες, οι γυναίκες και τα παιδιά. Σε αυτούς ισχύουν τα μπράβο!

-Τι ακριβώς κάνατε στην αποστολή «Νίκη»;

Η αποστολή ΝΙΚΗ έγινε από 15 αεροπλάνα. Ήμουν ο κυβερνήτης του ΝΙΚΗ 9 με τετραμελές πλήρωμα. Και διεξήχθη σε δύο φάσεις, ήμουν ο πρώτος του δευτέρου κύματος.

Το όνομα ΝΙΚΗ προτάθηκε από τον επισμηναγό Βασίλειο Μέττα, διότι όλες οι αποστολές και οι επιχειρήσεις φέρουν ένα όνομα. 

-Τι πιστεύεται ότι λειτούργησε ως κινητήρια δύναμη για πετύχετε τον σκοπό σας;

Μόνο να σώσουμε την πατρίδα! Θεωρούσαμε δε δεδομένο ότι θα γυρίσουμε, κανένας δεν πάει για να σκοτωθεί. Το καθήκον μας έλεγε ότι ήταν απαίτηση της πατρίδας

-Η αποστολή ΝΙΚΗ χαρακτηρίστηκε ως αποστολή αυτοκτονίας, γιατί;

Η αποστολή δεν θεωρείτο αυτοκτονίας, ήταν μια πολύ δύσκολη αποστολή την οποία όλοι οι Έλληνες αεροπόροι μπορούσαν να πραγματοποιήσουν.

Ο χαρακτηρισμός «αυτοκτονίας» δόθηκε όταν φτάσαμε στην Κύπρο, όπου περιμέναμε να μας υποδεχτούν φιλικά. Τους μιλήσαμε 15 χιλιόμετρα πριν προσγειωθούμε και αντί απάντησης μας βαρούσανε από πέντε διαφορετικές πηγές πυροβόλων. Και εμείς ως μεταγωγικό αεροπλάνο δεν είχαμε δυνατότητα αμύνης. Στην διαδικασία της προσγείωσης όπου το αεροπλάνο είναι πιο ευάλωτο οι επιστρατευμένοι Κύπριοι είχαν στήσει φράγμα πυρός, και καλώς το είχαν κάνει, και μας βαρούσανε με καλάσνικοφ, το οποίο αν σε πετύχει σε καίριο σημείο, όπως σε συρματόσκοινο ή δεξαμενή καυσίμου, σου προξενεί ζημιά. Όταν προσγειωθήκαμε μας πυροβολούσαν από την άλλη μεριά και τούρκοι στρατιώτες με απλά όπλα καθώς και οι ΟΗΕδες. 

Η προσγείωση έγινε σε ξένο και κατεστραμμένο αεροδρόμιο και ο αεροδιάδρομος ήταν χωρίς φώτα, κατασκότεινος και απαγορευόταν να χρησιμοποιηθούν τα φώτα του αεροπλάνου.

Όταν προσγειωθήκαμε ανοίξαμε τις πόρτες και κατέβηκα πρώτος ως κυβερνήτης. Εμφανίστηκε ένας Κύπριος οπλισμένος σαν αστακός κρατώντας ένα καλάσνικοφ το οποίο μου το έβαλε στην κοιλιά. «Βρε αδελφέ» του λέω. «Είστε Έλληνες!», μου λέει. Δεν γνώριζαν ότι θα πάμε προς βοήθειά τους. Νομίζανε ότι ήμαστε τούρκοι. Με αγκάλιασε και με φίλησε.

Λέγεται ότι οι Ισραηλινοί με βάση αυτή την αποστολή σχεδίασαν την παράτολμη αντιτρομοκρατική επιχείρηση του Έντεμπε στην Ουγκάντα, το 1976, όπου επέτυχαν να διασώσουν τους Ισραηλινούς ομήρους. Παράλληλα διδάσκεται σε σχολές πολέμου, όπως στη Γαλλία.

Το δε χαρακτηρισμό αποστολή Αυτοκτονίας, ο οποίος ταιριάζει στην διαδικασία της προσγείωσης, τον άκουσα στις 5:00 το πρωί από το ραδιόφωνο του BBC και τον επικύρωσε ο τούρκος δημοσιογράφος και συγγραφέας Αλί Μπιράν. Εμείς δε οι Έλληνες αεροπόροι αποποιούμεθα αυτόν τον χαρακτηρισμό. Απλά ήταν μια πολύ δύσκολη επιχείρηση. 

- Μετά την επιτυχία της αποστολής, ποια συναισθήματα επικρατούσαν ανάμεσα σε σας και το υπόλοιπο πλήρωμα, όταν πρωτοπατούσατε στην Κύπρο;

Δεν είχαμε ιδιαίτερα συναισθήματα. Μια ανακούφιση ότι πράξαμε το καθήκον μας! Ήμασταν υπερήφανοι που προσγειώσαμε το αεροπλάνο και μεταφέραμε τους 38 λεβέντες και τους 2,5 τόνους πυρομαχικά.

-Τι θυμάστε από την επιστροφή σας στη βάση;

Προσγειωθήκαμε στο Ηράκλειο. Μας υποδεχθήκανε! Και ο τότε αρχηγός της αεροπορίας επικοινώνησε μαζί μου τηλεφωνικά.

-Ένα αεροσκάφος της αποστολής «Νίκη» καταρρίφθηκε από φίλια πυρά κατά την διαδικασία της προσγείωσης στη Λευκωσία, πως αντιδράσατε, τι αισθανθήκατε;

Όλη η αποστολή έπρεπε να ολοκληρωθεί μέχρι τα μεσάνυχτα, ώστε να μπορέσουμε να επιστρέψουμε πριν ξημερώσει. Απογειώθηκαν 15 αεροπλάνα και φτάσανε 13 με ποσοστό επιτυχίας 87%.  Το ένα παρουσίασε πρόβλημα στα όργανά του και επέστρεψε, γιατί δεν μπορούσε να φτάσει στην Κύπρο και το άλλο έφτασε μέρα και γύρισε χωρίς να προσγειωθεί.

Από αυτά που έφτασαν, το 4ο χτυπήθηκε από Έλληνες που δεν γνώριζαν ότι ήταν ελληνικό αεροπλάνο στην προσγείωση ένα χιλιόμετρο έξω από το αεροδρόμιο σε ύψος 100 μέτρων και έπεσε στον λόφο της Μακεδονίτισσας, αύτανδρο με 28 καταδρομείς και τετραμελές πλήρωμα με έναν διασωθέντα. Το 5ο που ακολουθούσε χτυπήθηκε στο πίσω μέρος την ώρα που οι τροχοί ακουμπούσαν στο έδαφος, με αποτέλεσμα δύο νεκρούς και οκτώ τραυματίες και το αεροπλάνο καταστράφηκε.

-Ποιός ο σκοπός αυτής της αποστολής;

Ο στόχος του επικεφαλής των τουρκικών δυνάμεων ήταν η κατάληψη του μοναδικού αεροδρομίου της Κύπρου που βρισκόταν στην Λευκωσία. Με τον  έλεγχό του περικυκλωνόταν η πρωτεύουσα του νησιού κατά τα ¾ αφήνοντας έτσι έναν διάδρομο για να φύγουν οι Έλληνες, ο κόσμος, για να πάνε προς Λεμεσό.  Οι καταδρομείς που μεταφέραμε έδωσαν δύο μάχες και κράτησαν το αεροδρόμιο ανοιχτό, τώρα είναι στην ουδέτερη ζώνη και ελέγχεται από τους ΟΗΕδες. Έτσι απετράπη η δυσμενέστερη εξέλιξη του Κυπριακού, όπου το νησί επίσημα πλέον θα είχε χωριστεί στα δύο. Ο τουρκικός τομέας με πρωτεύουσα τη Λευκωσία και ο Ελληνικός θα μετέφερε την πρωτεύουσα προς Λεμεσό ή άλλη πόλη της Κύπρου.

-Αν μπορούσατε να πάτε τον χρόνο πίσω θα αλλάζατε κάτι στο πως δράσατε κατά την διάρκεια της αποστολής;

Καμία αλλαγή δεν θα έκανα. Λάθη έγιναν, πίεση χρόνου υπήρξε. Αν υπήρχε χρόνος θα ζητούσα περισσότερη ενημέρωση. Η αποστολή αυτή θα ξαναγινόταν μετά από δύο μέρες. Προγραμματίστηκε όμως με καλύτερες συνθήκες. Θα πήγαιναν οκτώ αεροπλάνα να ρίξουν αλεξιπτωτιστές και έξι αεροπλάνα να ρίξουν φορτία. Δυσκολότερη αποστολή αλλά πιο οργανωμένη, η οποία όμως ματαιώθηκε και δεν γνωρίζω τους λόγους. Σε αυτή την αποστολή υπήρξε ένταση μεταξύ των αεροπόρων. Όλοι, κυριολεκτικά, θέλανε να πετάξουν προς την Κύπρο και όσοι δεν είχαν επιλεγεί διαμαρτυρόταν εντόνως για τον αποκλεισμό τους.

-Πως είναι να πολεμά κανείς γνωρίζοντας ότι ίσως δεν επιστρέψει;

Δεν το σκέπτεσαι αυτό. Η δουλειά σου είναι να πολεμήσεις και να επιζήσεις. Προσωπικά επιδίωκα να προσγειώσω το αεροπλάνο και να το επιστρέψω με το πλήρωμα. Σε αυτή την ιστορία έχει δουλειά και ο Θεός και εγώ δεν είμαι θρησκόληπτος. Έχω συναίσθημα θρησκευτικό που σε κατευθύνει είτε ο Άγιος Διονύσιος είτε ή Παναγιά είτε ο Θεός. Και είναι βέβαιο ότι βοηθηθήκαμε, για παράδειγμα, το φράγμα πυρός με τα ράιμεντάλ στο αεροδρόμιο έπρεπε τα μισά αεροπλάνα να είχαν χτυπηθεί, αλλά έπαθε εμπλοκή το ένα. Η βοήθεια του Θεού είναι δεδομένη για αυτό πάντα κάνεις το σταυρό σου.

-Τι μήνυμα θα δίνατε στα παιδιά σήμερα για την Κύπρο και την πατρίδα;

Με τους Κυπρίους έχουμε κοινή βιολογική συγγένεια, είμαστε Έλληνες. Αυτοί ήλθαν στον πόλεμο του 1940 και πολεμήσανε και εμείς πήγαμε στην Κύπρο. Να είναι δεδομένο οι Έλληνες να συμπαρίστανται στους Έλληνες. Και αν χρειαστεί πρέπει να πάτε με ψηλά το κεφάλι για να τους συμπαρασταθείτε!

-Αν μιλούσατε σε ένα παιδί, τι θα του λέγατε για τον πόλεμο και την ειρήνη;

Πόλεμος και ειρήνη είναι το ίδιο πράγμα, μην σας φαίνεται παράξενο! Είναι στο ίδιο ευθύγραμμο τμήμα, το ένα διαδέχεται το άλλο. Αν δεν υπάρχει πόλεμος υπάρχει ειρήνη. Μετά τον πόλεμο έρχεται η ειρήνη και μετά την ειρήνη ο πόλεμος, από ανέκαθεν υπάρχει αυτή η σχέση. Εύχομαι η περίοδος της ειρήνης να είναι συνεχής και όταν μεταπίπτει σε πόλεμο να γίνεται με πιο ήπια μέσα. Να λύνονται οι διαφορές, για τις οποίες γίνεται πόλεμος, με μέσα που δεν χύνεται αίμα. Εύχομαι ποτέ να μην χρειαστεί να γίνει πόλεμος!

Πόλεμος σημαίνει σφαγή. Παλαιότερα σκοτώνονταν οι νέοι που πήγαιναν στον πόλεμο, σήμερα κινδυνεύουν να σκοτωθούν όλοι. Η ειρήνη φροντίστε να την επεκτείνετε και να την διατηρείτε και να μην μπαίνετε στη φυσική συνέχεια που είναι ο πόλεμος.

-Αν έπρεπε να περάσετε ένα μήνυμα στους ανθρώπους που θα διαβάσουν την συνέντευξη, ποίο θα ήταν αυτό;

Θα σας συνιστούσα σε όλες τις περιπτώσεις να διαβάζετε όλες τις απόψεις. Και ανάλογα με την εμπειρία, την κρίση και τις γνώσεις σας να παίρνετε θέση. Και για την Αποστολή Νίκη θα ακούσετε και διαφορετικά από άλλον, διότι όλοι έχουν κάτι να προσθέσουν. Εγώ γνωρίζω αυτά που έμαθα και έζησα, δεν τα ξέρω όλα. Να διαβάζετε λοιπόν, που είναι το καλύτερο, ή να ακούτε όλες τις απόψεις.

Χρειάζεται να μας ενδιαφέρει και να προβληματιζόμαστε γιατί αλλάζει η κοινωνία και κάποτε να αντιδρούμε. Να έχουμε και το επαναστατικό με την καλή έννοια.

Κλείνοντας να σας ευχαριστήσω από καρδιάς και να συγχαρώ τους συντελεστές. Να ευχηθώ κάποιοι από σας να γίνουν αεροπόροι. 

ΟΜΙΛΟΣ ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΙΑΣ ΚΑΙ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑΣ: ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΖΑΦΕΙΡΟΠΟΥΛΟΥ, ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΠΑΝΤΕΛΙΑΣ, ΑΝΝΑ ΝΙΚΟΔΕΛΗ, ΑΓΓΕΛΟΣ ΑΡΓΥΡΟΠΟΥΛΟΣ, ΔΗΜΗΤΡΑ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ, ΓΑΡΥΦΑΛΛΙΑ ΠΑΝΤΑΖΑΤΟΥ, ΠΑΥΛΟΣ ΠΡΟΚΑΖΙΝ, ΙΩΑΝΝΗΣ ΚΙΟΥΣΗΣ, ΑΝΝΑ ΜΑΡΙΑ ΒΛΑΣΟΠΟΥΛΟΥ, ΖΩΗ ΚΟΜΙΩΤΗ, ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ ΨΑΘΑΣ, ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΜΠΑΖΙΓΟΣ, ΙΦΙΓΕΝΕΙΑ ΣΥΡΙΑΤΟΥ, ΓΕΩΡΓΙΑ ΑΝΤΩΝΙΑΔΗ, ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΚΟΥΡΕΜΠΗΣ, ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΑΝΤΩΝΙΑΔΗΣ, ΟΛΓΑ ΒΟΥΡΒΑΒΑΧΗ.

ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ ΟΜΙΛΟΥ: ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΚΑΡΑΒΙΔΑ, ΑΝΔΡΕΑΣ ΜΑΚΡΟΓΚΙΚΑΣ

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ: ΒΑΣΙΛΗΣ ΚΑΤΗΝΙΩΤΗΣ

ΣΣ. Η συνέντευξη είχε προγραμματιστεί για το προηγούμενο σχολικό έτος αλλά αναβλήθηκε. Να ευχαριστήσουμε την Λυκειάρχη του 3ου Λυκείου Γλυφάδας που επέτρεψε στα μέλη του Ομίλου που φέτος φοιτούν στην Α’ τάξη να συμμετέχουν με τις ερωτήσεις τους